close

Historia NATO

NATO (Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego), powstało 4 kwietnia 1949 r., na mocy Traktatu Północnoatlantyckiego, podpisanego w Waszyngtonie przez 10 państw zachodnioeuropejskich i dwa północnoamerykańskie (Belgię, Danię, Francję, Holandię, Islandię, Kanadę, Luksemburg, Norwegię, Portugalię, USA, Wielką Brytanię i Włochy). Istotą NATO jest kolektywna obrona, która przewiduje wzajemną pomoc, w tym zbrojną, w razie napaści na stronę lub strony Traktatu. Podstawą prawną utworzenia NATO jest art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych, który potwierdza prawo państw do obrony indywidualnej lub zbiorowej.

 

Podpisanie Paktu Pólnocnoatlantyckiego, 24 sierpnia 1949

Prezydent Harry S. Truman podpisuje proklamację powołującą do życia Organizację Traktatu Północnoatlantyckiego, 24 sierpnia 1949. Wokół niego przedstawiciele korpusu dyplomatycznego i amerykańscy urzędnicy, aby dać świadectwo tego wydarzenia. Reprezentanci Wielkiej Brytanii, Danii, Kanady, Norwegii, Francji, Belgii, Portugalii, Holandii, Włoch i Stanów Zjednoczonych.

Everett Collection/EAST NEWS


Genezą NATO są zagrożenia dla Starego Kontynentu po II wojnie światowej. Europie potrzebny był gwarant bezpieczeństwa ze względu na chaos, wzajemną nieufność oraz zagrożenie sowieckie. NATO powstało zarówno przeciwko sowieckiej ekspansji, jak i możliwości odrodzenia się militarnych nacjonalizmów. Przejawami zagrożenia sowieckiego był komunistyczny zamach stanu w Czechosłowacji w 1948 r., następnie blokada Berlina Zachodniego w odpowiedzi na jednoczenie się Niemiec Zachodnich. Lord Ismay, pierwszy sekretarz generalny NATO, stwierdził, że Sojusz został stworzony, aby: „Rosjan trzymać z daleka, Amerykanów blisko, a Niemców pod kontrolą” (ang. „Keep the Russians out, Americans in and the Germans down”).


Sowiecka próba jądrowa w 1949 r. oraz wojna w Korei rok później spowodowały, że państwa członkowskie wzmocniły zdolności operacyjne Sojuszu i powołały zintegrowaną strukturę dowodzenia - Supreme Headquaters Allied Powers Europe (SHAPE) - z siedzibą w Rocquencourt
na przedmieściach Paryża. Pierwszym dowódcą został amerykański generał Dwight Eisenhower.


Wraz z gwarancjami bezpieczeństwa i pomocą materialną USA Europa Zachodnia osiągnęła stabilizację i rozwój gospodarczy. W 1952 r. NATO rozszerzyło się o Grecję i Turcję, a trzy lata później o Republikę Federalną Niemiec (RFN). Rozszerzenie o RFN oznaczało remilitaryzację Niemiec; w odpowiedzi ZSRR i kraje satelickie zawarły Układ Warszawski.


Połowa lat 50-tych ujawniła także potrzebę wzmocnienia współpracy politycznej i naukowej NATO: kryzys sueski spowodował podziały wewnątrz Sojuszu, a ZSRR umieścił na orbicie satelitę Sputnik, wyprzedzając Zachód w wyścigu o eksplorację kosmosu. Sojusz zdecydował zatem zacieśnić konsultacje polityczne i stworzyć Program Naukowy NATO, by sprostać tym wyzwaniom.


W 1957 roku NATO przyjęło doktrynę zmasowanego odwetu, jako strategię odstraszania przeciwnika. Zakładała ona uderzenia jądrowe na Układ Warszawski w razie ataku militarnego, jak również wyprzedzający atak jądrowy w razie zagrożenia dla państw Sojuszu. Potencjał nuklearny Stanów Zjednoczonych stał się zatem podstawą bezpieczeństwa państw członkowskich NATO.


W latach 60-tych NATO przyjęło nową strategię elastycznego reagowania, gdyż ZSRR dysponował rakietami międzykontynentalnymi, które zagrażały skuteczności wcześniejszej strategii. Elastyczne reagowanie zakładało prowadzenie konwencjonalnych działań zbrojnych i użycie potencjału jądrowego w ostateczności.


W 1967 r. opublikowano „Raport Harmela”, w którym za element równowagi uznano polepszenie relacji z blokiem wschodnim, a NATO przypisał dwie równoważne misje: obronę państw członkowskich i tzw. odprężenie (détente) z krajami komunistycznymi. Raport stawiał zatem z jednej strony na odstraszanie i obronę, z drugiej zaś na dialog z blokiem wschodnim.


Odprężenie w stosunkach międzynarodowych nastąpiło w latach 70-tych. W pierwszej połowie USA i ZSRR ograniczyły zbrojenia i zredukowały systemy obrony przeciwrakietowej; podpisano Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, w którym państwa Zachodu i Wschodu ponowiły zobowiązania do nieingerencji w sprawy wewnętrzne, pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych i przestrzegania praw człowieka. Według ZSRR Akt sankcjonował status quo w stosunkach międzynarodowych, a w założeniu Zachodu prowadzić miał do liberalizacji reżimów komunistycznych.


Interwencja ZSRR w Afganistanie zakończyła odprężenie. Sowieci zagrozili też Europie, rozmieszczając, wzdłuż swojej zachodniej granicy, systemy rakietowe, dzięki którym mogli przeprowadzić ograniczoną wojnę jądrową w Europie. W odpowiedzi na to zagrożenie NATO rozmieściło na Starym Kontynencie amerykańskie systemy rakietowe, również zdolne do przenoszenia broni jądrowej.


Dojście do władzy Michaiła Gorbaczowa w połowie lat 80-tych doprowadziło do ocieplenia stosunków NATO-Układ Warszawski; strony zawarły porozumienie w sprawie ww. systemów i zlikwidowały ich arsenały (Traktat INF).


NATO straciło głównego przeciwnika po upadku bloku wschodniego i ZSRR. Sojusz został jednak utrzymany, aby przeciwdziałać militarnym nacjonalizmom i stać się podstawą paneuropejskiego bezpieczeństwa. NATO zdecydowało się zatem na współpracę z niedawnymi przeciwnikami i powołało Partnerstwo dla Pokoju, aby zbliżyć państwa Europu Środkowej i Wschodniej do Sojuszu. Kolejnym znaczącym krokiem w historii NATO jest rozszerzenie o Polskę, Czechy i Węgry, 12 marca 1999 r. Kolejne rozszerzenia nastąpiły w 2004 i 2009 r.
Strategia z 1991 r. zmieniła także formułę działania NATO. Podkreśliła zdolności reagowania kryzysowego i prowadzenia operacji pokojowych, a siły tego typu dwukrotnie doprowadziły do zakończenia konfliktu i czystek etnicznych w b. Jugosławii (1995 i 1999 r.). Przyczyniły się także do stabilizacji innych konfliktów zarówno na Bałkanach, jak i na Bliskim Wschodzie.

 

PHOTO: EAST NEWS / SIPA PRESS ; Od Lewej: Madeleine Albright (Maria Korbel) - Sekretarz Stanu USA,  Minister Spraw Zagranicznych Republiki Czeskiej- Jan Kavan,  Janos Martonyi- Minister Spraw Zagranicznych Węgier, Bronisław Geremek- Minister Spraw Zagranicznych RP

PHOTO: EAST NEWS / SIPA PRESS

Od Lewej: Madeleine Albright (Maria Korbel) - Sekretarz Stanu USA,  Minister Spraw Zagranicznych Rep. Czeskiej- Jan Kavan,  Janos Martonyi- Minister Spraw Zagranicznych Węgier, Bronisław Geremek- Minister Spraw Zagranicznych RP


NATO zmieniło się zatem z sojuszu, którego samo istnienie odstraszało przeciwnika, i przeszło do strategii użycia swoich zdolności w celach wymuszenia i utrzymania pokoju, zapobieżenia zbrodniom międzynarodowym, a także humanitarnych i szkoleniowych. Niemniej odstraszanie nuklearne i konwencjonalne pozostały podstawą strategii obronnej.


Po atakach terrorystycznych w 2001 (USA), 2004 (Hiszpania) i 2005 r. (Wielka Brytania) NATO skupiło się na przeciwdziałaniu m.in. terroryzmowi i proliferacji broni masowego rażenia, angażując się w operacje np. w Afganistanie.


NATO kształtuje relacje z krajami partnerskimi poprzez dialog w takich ciałach międzynarodowych jak Komisja NATO-Ukraina, Komisja NATO-Gruzja, Dialog Śródziemnomorski czy Stambulska Inicjatywa Współpracy.


Zmianom ulegały relacje z Rosją. Na przełomie wieków Sojusz i Rosja uregulowały stosunki, przestały uważać się za wrogów oraz podjęły współpracę m.in. w walce z terroryzmem, nieproliferacji i zarządzaniu kryzysowym. Relacje zostały jednak zerwane ze względu na podjęcie przez Rosję działań zbrojnych przeciwko Gruzji w 2008 r. W kolejnych latach Zachód dążył do odnowienia stosunków, a USA ogłosiły politykę „resetu relacji z Rosją”, która przyniosła podpisanie porozumienia o redukcji broni jądrowej (Traktat New START) oraz wspólne ćwiczenia antyterrorystyczne.


Rosyjska aneksja Krymu oraz rozpoczęcie wojny hybrydowej na Ukrainie w 2014 r. pogorszyły relacje. Sojusz uznał działania Rosji za podważenie fundamentów bezpieczeństwa międzynarodowego oraz zasad, na których oparty był pokój w Europie. Zachód nałożył sankcję przeciw Rosji, a NATO wzmocniło siły na flance wschodniej.


NATO podkreśla, że militarne środki nie gwarantują bezpieczeństwa i aby sprostać współczesnym wyzwaniom, potrzebne jest współdziałanie społeczności międzynarodowej, która powinna zapobiegać konfliktom, a także działać po ich zakończeniu, w celu odbudowy infrastruktury gospodarczej i stabilizacji. Doświadczenia z Bliskiego Wschodu i Bałkanów wskazują, że do zażegnania kryzysów niezbędne jest jednoczesne zastosowanie środków politycznych, wojskowych i cywilnych oraz współdziałanie pozostałych aktorów międzynarodowych takich jak ONZ, OBWE, UE.

 

 

Kalendarium:

 

 

4 kwietnia 1949 r. – USA, Kanada oraz 10 państw Europy Zachodniej podpisują Traktat Północnoatlantycki. Traktat przewiduje wzajemną pomoc, w tym zbrojną, w razie napaści na stronę lub strony Traktatu.

 

2 kwietnia 1951 r. -  w Rocquencourt na przedmieściach Paryża działalność rozpoczyna sojusznicze dowództwo - Kwatera Główna Połączonych Sił Zbrojnych NATO w Europie (SHAPE - Supreme Headquarters Allied Powers in Europe).


18 lutego 1952 r. – Grecja i Turcja stają się członkami NATO.


6 maja 1955 r. – Republika Federalna Niemiec staje się członkiem NATO.


14 maja 1955 r. – powstaje Układ Warszawski.


1956 r. – kryzys Sueski sprawia, że NATO decyduje się wzmocnić swoją rolę polityczną. Interwencja państw Układu Warszawskiego na Węgrzech.


1957 r. – ZSRR wyprzedza Zachód w wyścigu o eksplorację kosmosu, wystrzeliwując pierwszą sztuczną satelitę na orbitę okołoziemską.


23 maja 1957 r. – NATO przyjmuje obronną strategię zmasowanego odwetu; potencjał nuklearny Stanów Zjednoczonych staje się podstawą bezpieczeństwa państw członkowskich NATO.


1961 r. – wzniesienie Muru Berlińskiego; Jurij Gagarin pierwszym człowiekiem w kosmosie.


1962 r. – kubański kryzys rakietowy.


10 marca 1966 r. – prezydent Charles de Gaulle decyduje o opuszczeniu przez Francję wojskowych struktur NATO; Francja pozostaje jednocześnie członkiem struktur cywilnych.


1967 r. – Kwatera Główna NATO zostaje przeniesiona z Francji do Casteau koło Mons w Belgii. Publikacja „Raportu Harmela”, w którym za element równowagi uznano polepszenie relacji z blokiem wschodnim, a NATO przypisywał dwie równoważne misje: obronę państw członkowskich i odprężenie (détente) z krajami komunistycznymi.


16 stycznia 1968 r. – NATO przyjmuje strategię elastycznego reagowania.


1 sierpnia 1975 r. – podpisanie Aktu Helsińskiego, w którym państwa Zachodu i bloku wschodniego ponowiły zobowiązania do nieingerencji w sprawy wewnętrzne, pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych i przestrzegania praw człowieka.


9-10 grudnia 1976 r. – NATO odrzuca propozycję Układu Warszawskiego, aby obie strony wyrzekły się pierwszego uderzenia jądrowego.


1978 –  1986 – rozmieszczenie przez ZSRR pocisków balistycznych pośredniego zasięgu, zdolnych do przeprowadzenia ograniczonej wojny jądrowej w Europie.


1984 r. – rozmieszczenie przez NATO pocisków balistycznych średniego zasięgu jako odpowiedź na zbrojenia ZSRR.


8 grudnia 1987 r. – podpisanie przez USA i ZSRR Traktatu INF.


1989 r. – początek upadku komunizmu w krajach Europy Środkowej i Wschodniej.


19 listopada 1990 r. – wspólna deklaracja o nieagresji państw Układu Warszawskiego i NATO.


1991 r. – rozwiązanie Układu Warszawskiego i ZSRR.


7-8 listopada 1991 r. – Szczyt NATO w Rzymie i przyjęcie nowej Koncepcji Strategicznej NATO.


1994 r. – początek programu Partnerstwo dla Pokoju.


16 grudnia 1995 r. – początek operacji pokojowej w Bośni.


12 marca 1999 r. – Polska, Czechy i Węgry stają się członkami NATO.


24 marca 1999 r. – początek nalotów na Jugosławię w celu ochrony ludności cywilnej Kosowa.


12 września 2001 r. – NATO po raz pierwszy przywołuje art. 5 Traktatu Północnoatlantyckiego; jest to skutek ataków terrorystycznych w Stanach Zjednoczonych 11 września 2001 r.


11 sierpnia 2003 r. – NATO rozpoczyna misję stabilizacyjną pokoju w Afganistanie, która jest pierwszym rozmieszczeniem sił NATO poza granicami wyznaczonymi w Traktacie Północnoatlantyckim.


2 kwietnia 2004 r. – Bułgaria, Estonia, Litwa, Łotwa, Rumunia Słowacja i Słowenia stają się członkami NATO.


25 czerwca 2007 r. – Jaap de Hoop Scheffer, Sekretarz Generalny NATO, ogłasza plan systemu obrony przeciwrakietowej na wschodniej flance NATO.


2-4 kwietnia 2008 r. – NATO zaprasza do członkostwa Albanię i Chorwację podczas szczytu w Bukareszcie; Sojusz nie oferuje wówczas Planu Działań na rzecz Członkostwa Gruzji ani Ukrainie.


7-8 sierpnia 2008 r. – początek wojny rosyjsko-gruzińskiej.


19-20 listopada 2010 r. – Szczyt NATO w Lizbonie i przyjęcie nowej Koncepcji Strategicznej.


2014 r. – aneksja Krymu i początek wojny rosyjsko-ukraińskiej.


4-5 września 2014 r. - szczyt NATO w Newport i przyjęcie „Planu na Rzecz Gotowości” zwiększającego zdolności Sojuszu w razie zagrożenia terytorium państw członkowskich.

 

© 2012 Ministerstwo Spraw Zagranicznych