close

Utracone dzieła sztuki

Grabież dóbr kultury w Polsce w okresie II wojny światowej

Działania wojenne we wrześniu 1939 roku pociągnęły za sobą zniszczenie wielu budowli zabytkowych, a po ich  zakończeniu rozpoczęła się systematyczna grabież dóbr kultury jakie znajdowały się zarówno w zbiorach prywatnych, jak i publicznych. Grabież ta miała charakter zorganizowanej akcji konfiskat ujętych w ramach odpowiednich przepisów prawnych narzuconych przez niemieckiego okupanta, a realizowanych przez specjalnie utworzone do tego celu organy. Na tą działalność nałożyły się kradzieże dokonywane na własną rękę przez wojsko, a następnie funkcjonariuszy niemieckich władz okupacyjnych. Pod koniec okupacji konfiskaty te przybrały już postać zwykłej, nieopanowanej grabieży. Jednocześnie, po wyzwoleniu, a nawet przed 1945 rokiem, szeroką akcję wywożenia dóbr kultury, szczególnie z Ziem Zachodnich i Północnych Polski przeprowadziły specjalne jednostki wojennej administracji radzieckiej, tzw. trofiejne brygady.

Straty Polski

Straty wojenne poniesione przez Polskę w dziedzinie dóbr kultury są ogromne, a dziś niezwykle trudne do precyzyjnego określenia i oszacowania. Przyczyną tych trudności jest brak wystarczających źródeł, w tym dokumentacji dotyczących rejestracji strat prowadzonej zaraz po wojnie. Nie można także zapominać, że znaczna część oryginalnej dokumentacji źródłowej, np. muzealnej, jak księgi inwentarzowe czy spisy, została wywieziona lub świadomie zniszczona przez okupanta niemieckiego lub wojska radzieckie. W takich przypadkach już nawet pełne odtworzenie przedwojennych zasobów wielu czołowych zbiorów i kolekcji jest praktycznie niemożliwe. W obecnym stanie badań wielokrotnie cytowana liczba 516 tysięcy pojedynczych utraconych (wywiezionych i  zniszczonych) dzieł sztuki, choć oparta na źródłach archiwalnych, nie oddaje ogromu strat. Obejmuje ona bowiem tylko te obiekty, które zostały zarejestrowane w latach powojennych, przy czym skupiono się wówczas głównie na dziełach sztuki dawnej. Aktualnie nie jest możliwe pełne określenie start wojennych w dziedzinie dzieł sztuki (po 1992 r. w Ministerstwie Kultury i Sztuki udało się zarejestrować jedynie 63 tysiące zabytków zaginionych z terenu Polski w obecnych granicach).

Rejestracja strat wojennych

Rejestracja szkód poniesionych przez polskie dziedzictwo kulturowe rozpoczęta została już we wrześniu w 1939 roku i prowadzona była przez cały okres okupacji. W 1944 roku historycy, historycy sztuki, bibliotekarze i archiwiści pracujący w polskim podziemiu przygotowali pierwsze wykazy zbiorcze obejmujące straty zarówno zbiorów publicznych jak i prywatnych. Materiał ten przesłany został do Biura Rewindykacji Strat Kulturalnych Rządu RP na emigracji i na tej podstawie kierujący tym Biurem prof. Karol Estreicher wydał w Londynie w 1944 publikację „Cultural Losses of Poland”. Było to pierwsze, niezwykle precyzyjne, biorąc pod uwagę warunki wojenne, zestawienie strat (opracowane wg miejscowości), uwzględniające starty poniesione przez wszystkich właścicieli, w tym kościoły katolickie i synagogi, a także towarzystwa, muzea i zbiory prywatne. Autor podawał również stopień zniszczenia kościołów, budowli zabytkowych oraz cmentarzy, w tym szczególnie żydowskich. Po zakończeniu wojny materiał ten posłużył jako punkt wyjścia dla rejestru strat sporządzonego w Biurze Rewindykacji i Odszkodowań działającym w strukturach Ministerstwa Kultury i Sztuki, a także wykorzystywany był przez polską misję restytucyjną poszukującą dóbr kultury wywiezionych z Polski i mogących znajdować się na terenie stref okupacyjnych w Niemczech i w Austrii. Biuro zostało jednak w 1951 roku zlikwidowane.

Przez kilka kolejnych dziesięcioleci, wobec sytuacji politycznej okresu tzw. zimnej wojny, w tym szczególnie rozpadu Europy na dwa bloki polityczne, nie było warunków do współpracy państw w celu ostatecznego zlikwidowania skutków II wojny światowej, ani nawet do zakończenia starań rewindykacyjnych podjętych wcześniej przez poszkodowane państwa.  

Dopiero przemiany przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. umożliwiły podjęcie kolejnej próby uporania się ze spuścizną wojny w omawianej dziedzinie. Odtajnienie dużej części niedostępnych do tej pory materiałów archiwalnych nie tylko pozwoliło na pozyskanie nowych danych o losie obiektów do tej pory uważanych za zaginione, ale często umożliwiło wskazanie ich aktualnego miejsca przechowywania, a w konsekwencji podjęcie formalnych starań restytucyjnych. W niemal wszystkich krajach europejskich powstały ośrodki zajmujące się rejestrowaniem strat. Opracowane zostały nowe zasady współdziałania w dziedzinie badania proweniencji obiektów muzealnych, które mogły zostać nabyte z naruszeniem praw ich właścicieli.

© 2012 Ministerstwo Spraw Zagranicznych