close

Najważniejsze porozumienia i inicjatywy z zakresu nieproliferacji i rozbrojenia BMR

Działania społeczności międzynarodowej w dziedzinie nieproliferacji i rozbrojenia są podejmowane m.in. w ramach tzw. tradycyjnych forów rozbrojeniowych mających związek z funkcjonowaniem Organizacji Narodów Zjednoczonych lub wyrosłych z negocjacji na jej forum.

 

Broń jądrowa

 

W dziedzinie nieproliferacji broni jądrowej kluczowym elementem pozostaje Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (Non-Proliferation Treaty – NPT) wraz z systemem zabezpieczeń Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (International Atomic Energy Agency - IAEA) w Wiedniu.

 

Układ NPT został podpisany 1 lipca 1968 roku i wszedł w życie 5 marca 1970 roku. Podczas Konferencji dotyczącej przeglądu i przedłużenia  NPT, odbytej w 1995 roku, strony podjęły decyzję o nadaniu układowi charakteru bezterminowego. Liczba państw-stron Traktatu wynosi obecnie 189, po wycofaniu się KRLD z NPT 10 stycznia 2003 roku.

 

IAEA weryfikuje czy państwa-strony NPT przestrzegają swoich zobowiązań w zakresie nierozprzestrzeniania i niepozyskiwania broni jądrowej (sygnatariuszami NPT nie są Indie, Pakistan, Izrael, a Korea Północna jednostronnie się z niego wycofała w 2003 r.). Istotne miejsce w ramach reżimu nieproliferacji jądrowej zajmują Traktat o Całkowitym Zakazie Prób z Bronią Jądrową (Comprehensive Nuclear Test Ban Treaty - CTBT) oraz planowany Traktat o Zakazie Produkcji Materiałów Rozszczepialnych dla Celów Wojskowych (Treaty Banning the Production of Fissile Material for Nuclear Weapons or Other Nuclear Explosive Devices - FMCT), które gdy wejdą w życie ułatwią realizację wizji rozbrojenia jądrowego.

 

Broń biologiczna

 

Do kluczowej triady międzynarodowych porozumień rozbrojeniowych (oprócz NPT i Konwencji dotyczącej broni chemicznej - patrz niżej) należy Konwencja o zakazie broni biologicznej i toksynowej (The Convention on the Prohibition of the Development, Production and Stockpiling of Bacteriological (Biological) and Toxin Weapons - BTWC) z 1972 r. Na jej wypracowaniu zaważyły tragiczne doświadczenia wynikające z zastosowania gazów bojowych podczas  I Wojny Światowej, ich antyhumanitarne użycie podczas II wojny, a następnie wyścig zbrojeń i rozwój badań nad nowymi środkami walki w okresie zimnej wojny.

 

Broń chemiczna

 

Trzecim ważnym dokumentem jest Konwencja o zakazie prowadzenia badań, produkcji, składowania i użycia broni chemicznej  oraz o zniszczeniu jej zapasów (Chemical Weapons Convention - CWC) ze stycznia 1993 r. CWC jest pierwszym w historii instrumentem prawa międzynarodowego, zakładającym całkowitą likwidację jednej z trzech kategorii broni masowego rażenia. Organizacja ds. Zakazu Broni Chemicznej (The Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons - OPCW) powstała w momencie wejścia w życie Konwencji (w 1997 r.) zrzesza obecnie 188 państw. Poza CWC pozostają tylko 2 państwa-sygnatariusze (Izrael, Myanmar,) oraz 5 państw, które nie podpisały dotychczas CWC (Angola, Egipt, KRLD, Somalia, Syria).   

 

Nowe inicjatywy

 

Działalność państw na tradycyjnych forach rozbrojeniowych uzupełniają tzw. nowe inicjatywy, głównie z zakresu przeciwdziałania proliferacji BMR. Mają one w dużej mierze charakter nieformalny i skupiają państwa, posiadające podobną percepcję zagrożeń i sposobów ich minimalizacji. Jedną z pierwszych inicjatyw jest powołana w 2003 r. w Krakowie przez Prezydenta USA G. Bush’a Inicjatywa przeciwko proliferacji (Proliferation Security Initiative - PSI). Zrzesza 100 państw współpracujących na rzecz zapobiegania przemytowi materiałów do produkcji BMR. Innym przykładem jest ogłoszona w 2006 r. Globalna Inicjatywa Zwalczania Terroryzmu Nuklearnego (Global Initiative to Combat Nuclear Terrorism - GICNT).

 

Działalność UE na polu przeciwdziałania proliferacji BMR reguluje Strategia dotycząca zwalczania proliferacji przyjęta w grudniu 2003 r. W grudniu 2008 r. UE przyjęła dokument pt. „Nowe kierunki działań Unii Europejskiej na rzecz zwalczania rozprzestrzeniania broni masowego rażenia i systemów jej przenoszenia” (New Lines of Action by the European Union in Combating the Proliferation of WMD), które mają służyć usprawnieniu operacyjnej współpracy w zwalczaniu proliferacji broni masowego rażenia poprzez: (a) nadanie nieproliferacji przekrojowego priorytetu polityki UE i państw członkowskich; (b) określenie najlepszych praktycznych mechanizmów przeciwdziałania proliferacji i doprowadzenie do ich zastosowania przez wszystkie państwa członkowskie; (c) usprawnienie koordynacji krajowych polityk państw członkowskich oraz odpowiednich narzędzi i dziedzin polityki UE; (d) określenie obszarów, w których należy zintensyfikować działania UE.

 

Oprócz ww. inicjatyw innym przejawem aktywności państw są tzw. reżimy kontroli eksportu, ustanawiające standardy w dziedzinie eksportu materiałów, które mogą posłużyć do produkcji BMR. Powyższe reżimy mają charakter ekskluzywny i nieformalny i nie są oparte na wiążących prawnie porozumieniach międzynarodowych. Należą do nich m.in. Grupa Dostawców Jądrowych (Nuclear Suppliers Group – NSG), Komitet Zanggera (Zangger Committee) znajdujący swoje umocowanie w art. III. 2 NPT,  Reżim Kontroli Technologii Rakietowych (Missile Technology Control Regime – MTCR), którego celem jest zapewnienie nierozprzestrzeniania towarów i technologii rakietowych mogących służyć do budowy środków przenoszenia broni masowego rażenia; a także Porozumienie z Wassenaar. Informacje nt. reżimów kontroli eksportu znajdziesz także tutaj.

 

Ponadto w ramach nieproliferacji rakietowej istnieje również Haski Kodeks Postępowania przeciw proliferacji rakiet balistycznych (Hague Code of Conduct against Ballistic Missile Proliferaction – HCoC ), na podstawie którego zostały wypracowane środki budowy zaufania w zakresie proliferacji rakietowej w postaci zobowiązania państw - stron HCoC do składania rocznych deklaracji oraz notyfikacji przedstartowych.

© 2012 Ministerstwo Spraw Zagranicznych