close

  • Nie zmarnujcie niepodległości!

    Edward Raczyński

     


  • CZYM BYŁA RZECZPOSPOLITA LONDYŃSKA?

  • Po wspólnej inwazji nazistowskich Niemiec i ZSRR we wrześniu 1939 władze Rzeczypospolitej przekroczyły granicę rumuńską i kontynuowały działalność za granicą. Rząd został najpierw odtworzony w Paryżu, a od 1940 miał siedzibę w Londynie.

     

    Po 1945 roku 500-tysięczna rzesza Polaków, rozproszona po wszystkich zakątkach świata, nie mogła wrócić do zajętego przez komunistów Kraju. Na obczyźnie odtworzyli Polskę, którą znali sprzed wojny, ze wszystkimi jej instytucjami politycznymi, systemem szkolnictwa i życiem kulturalnym. Stworzyli Rzeczpospolitą Londyńską - Polskę poza Polską. 

     

    22 grudnia 1990 roku na Zamku Królewskim w Warszawie ostatni z Prezydentów RP rezydujących w Londynie – Ryszard Kaczorowski – przekazał insygnia urzędu wybranemu w wolnych wyborach prezydentowi Lechowi Wałęsie, podkreślając ciągłość niepodległego państwa polskiego i tym samym kończąc 50 lat działalności władz RP na uchodźstwie.

     

     

    Kamieniem węgielnym istnienia i działalności prawomocnych władz państwowych Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie w latach 1939-1990, był pierwszy paragraf artykułu 24 Konstytucji RP z 23 kwietnia 1935 roku. Paragraf ten brzmi:

     

    „W razie wojny okres urzędowania Prezydenta RP przedłuża się do upływu trzech miesięcy od zawarcia pokoju; Prezydent Rzeczypospolitej osobnym aktem ogłoszonym w gazecie rządowej, wyznaczy wówczas swego następcę na wypadek opróżnienia się urzędu przed zawarciem pokoju.”

     

    Ponieważ nigdy nie doszło do zawarcia pokoju pomiędzy wojującymi stronami po zakończeniu działań w II wojnie światowej, artykuł ten był prawomocny aż do momentu przekazania insygniów prezydenckich wolno wybranemu przez Naród Polski Lechowi Wałęsie.

     

    Od końca września 1939 do grudnia 1990 siedzibą legalnych władz państwowych RP były najpierw Paryż i Angers, a od czerwca 1940 Londyn.

     

    Do końca 2 wojny światowej Prezydent RP i rząd RP były uznawane przez wszystkie państwa sojusznicze (w tym przez ZSRR w latach 1941-1943) oraz przez państwa neutralne. Ustalenia wielkich mocarstw w Teheranie i Jałcie oddały Polskę w sferę interesów sowieckich. Od czerwca 1945 państwa wolnego świata kolejno zaczęły cofać uznanie rządowi RP w Londynie na rzecz reżimu warszawskiego, będącego marionetkowym rządem pod kontrolą ZSRR. Jednak niektóre państwa uznawały władze RP w Londynie jeszcze przez kilkadziesiąt lat, m.in. Irlandia, Hiszpania oraz Stolica Apostolska. Rząd, mimo tej zmienionej sytuacji, dalej funkcjonował, dostosowując się do nowych warunków. Walka o wolną Polskę trwała nadal. Najważniejszym ministerstwem był MSZ. Rząd miał rozległą sieć swoich delegatów w różnych państwach świata, którzy przesyłali regularne sprawozdania dotyczące polityki tych państw oraz działalności osiadłych tam Polaków. Jednocześnie delegaci bronili polskiej racji stanu, starając się o uzyskanie poparcia u polityków tych krajów.  

     

    Utrzymując w miarę możliwości tzw. umowę paryską z 1939, rząd tworzony był przez przedstawicieli głównych partii politycznych (PPS, SN, SL i SP), do których doszły te powstałe już na emigracji (m.in. LNP, NGS). Od 1972 następca Prezydenta RP uzgadniany był z głównymi partiami. Ciałem doradczym Prezydenta jako głowy państwa oraz rządu była Rada Narodowa, złożona z przedstawicieli głównych partii politycznych, z nominatów Prezydenta RP oraz z przedstawicieli głównych organizacji oświatowo-społecznych. Odbywały się okresowe wybory  do Rady Narodowej organizowane przez Główną Komisję Wyborczą. Urzędowym organem rządu był „Dziennik Ustaw RP” wychodzący od 1939 do 1990, w którym ogłaszano dekrety, zarządzenia,  mianowania  i odwoływania z stanowisk państwowych, jak też ważniejsze przemówienia wygłaszane z okazji świąt i rocznic narodowych oraz w momentach kryzysów i zrywów w zniewolonym Kraju. 

     

    Przez pewien czas (od 1954 do 1972 roku) w Londynie istniał dualizm władz państwowych na emigracji. Oprócz ośrodka Prezydenta i rządu RP skupiających się wokół osoby Prezydenta Augusta Zaleskiego, istniała Rada Trzech (w roli głowy państwa), Egzekutywa Zjednoczenia Narodowego  (w roli rządu) oraz Rada Jedności Narodowej (jako ciało doradcze). Głównymi osobistościami Rady Trzech byli gen.Władysław Anders, Edward Raczyński oraz Tomasz Arciszewski. Do ponownego połączenia ośrodków doszło w 1972, gdy urząd Prezydenta RP objął Stanisław Ostrowski, mianowany następcą zgodnie z obowiązującą konstytucją przez Prezydenta Zaleskiego w porozumieniu z Radą Trzech.

     

    W okresie wojny cały wysiłek władz RP na obczyźnie szedł w kierunku wygrania wojny, zapewnienia sprawiedliwej przyszłości dla powojennej Polski, jej granic tak na wschodzie jak i zachodzie, bezpieczeństwa i odbudowy w każdej dziedzinie życia narodowego. W okresie pojałtańskim głosy Prezydenta, rządu i Rady Narodowej tak jak i wszystkich komórek politycznych, oświatowych, kulturalnych i społecznych dążyły do tego, aby informować wolny świat o rzeczywistości skutków rządów komunistycznych w Polsce; tak, aby zachować przy polskości następne pokolenia Polaków urodzonych już na obczyźnie oraz zapewnić pole działalności niezależnej polskiej nauce. Tam, gdzie było to możliwe, starano się wpływać na decyzje polityczne zachodnich państw, m.in. w temacie walki o uzyskanie ostatecznego uznania zachodnich granic Polski przy jednoczesnej deklaracji nienaruszalności granicy ryskiej i obronie polskości wschodnich Kresów. Śledzono sowietyzację kraju, przygotowano niezależne sprawozdania dla polityków zachodnich, szczególnie w momentach kolejnych zrywów w Kraju: 1956, 1970, 1976, 1980-1981 i 1989-1990. Szczególnie w ostatniej dekadzie  za prezydentur Edwarda Raczyńskiego, Kazimierza Sabbata i Ryszarda Kaczorowskiego nawiązywano bezpośrednie kontakty z opozycją w Kraju, którą wspierano również materialnie.

     

    Słowem, władze państwowe RP na obczyźnie stały na niezmiennym gruncie walki o przywrócenie Polsce pełnej niepodległości i suwerenności oraz przywrócenia Jej należnego miejsca w rodzinie europejskich państw.

     

    Uwieńczeniem tego były przemiany, które w latach 1989-1990 doprowadziły do upadku ustroju sowiecko-komunistycznego i do powszechnych i wolnych wyborów na urząd Prezydenta RP. Po wygraniu wyborów przez Lecha Wałęsę - przywódcę „Solidarności”, władze RP na obczyźnie uznały, że ich dziejowa misja dobiegła końca. Na uroczystości 22.12.1990 na Zamku Królewskim w Warszawie, dotychczasowy prawowity Prezydent RP Ryszard Kaczorowski, przekazał prezydencki urząd oraz jego insygnia wraz z oryginałem konstytucji kwietniowej na ręce nowo obranego Prezydenta RP Lecha Wałęsy. W swym ostatnim orędziu Prezydent Kaczorowski powiedział, m.in. „[...] Oddając, jutro Lechowi Wałęsie na Zamku Królewskim w Warszawie urząd Prezydenta [...] oddam mu w opiekę całą, niepodległą, wolną, demokratyczną i sprawiedliwą Polskę, o którą walczyli żołnierze września 1939, Polskich Sił Zbrojnych i bohaterskiej Armii Krajowej. Im przede wszystkim składam dziś głęboką część [...]”.

     

    Faktyczne zakończenie urzędowania polskich władz państwowych na obczyźnie dokonało się 8.12.1991, gdy po pierwszych wolnych wyborach parlamentarnych w Polsce, rozwiązała się Rada Narodowa RP w Londynie. Jak napisał krajowy historyk Andrzej Friszke: „Emigracja legalistyczna kończyła swą działalność, uznając we współczesnej Polsce dziedzica przedwojennej państwowości. Decyzje te w poważnym stopniu stabilizowały odrodzoną Rzeczpospolitą”.

     

    Fenomen półwiecznego państwa polskiego na obczyźnie dobiegł końca i przeszedł, jako jej integralna część, do historii Narodu Polskiego.  Bez świadomości tej historii, nie ma zrozumienia dla całokształtu naszych dziejów.  

     

    dr Andrzej Suchcitz, Instytut Polski i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego

    Drukuj Drukuj Podziel się treścią: