close

  • Polsce – służyć, Europę – tworzyć, Świat – rozumieć
  • ZBIORY ONLINE

  • Szyfrogramy Ambasad PRL w Kolonii, Londynie, Paryżu i Rzymie do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie styczeń - grudzień 1989

    W drugiej połowie 1988 roku Polska znalazła się w nowej fazie kryzysu politycznego, ekonomicznego i społecznego. Katastrofalna sytuacja gospodarcza i rosnąca radykalizacja nastrojów skłoniły władze do podjęcia rozmów z przedstawicielami opozycji demokratycznej. Poufne negocjacje, jakie wysocy rangą członkowie rządu i aparatu partyjnego toczyli z działaczami i doradcami zdelegalizowanej „Solidarności” między sierpniem 1988 a styczniem 1989 roku nie miały precedensu ani odpowiednika w żadnym innym kraju komunistycznym. Ustalenia przyjęte podczas kilkakrotnych spotkań w wąskim gronie doprowadziły 6 lutego 1989 roku do rozpoczęcia obrad „okrągłego stołu”, negocjacji poświęconych reformom wszystkich podstawowych dziedzin życia publicznego w Polsce. Rozmowy, o których codziennie szeroko informowały wszystkie polskie i zagraniczne media, trwały do 7 kwietnia. Ich rezultatem było otwarcie drogi dla transformacji ustrojowej państwa oraz do wyborów parlamentarnych, które stały się 4 czerwca 1989 roku wielkim zwycięstwem sił demokratycznych i doprowadziły 24 sierpnia do powstania pierwszego niekomunistycznego rządu w historii powojennej Polski.

     

    Proces polskich przemian skupiał na sobie w oczywisty sposób uwagę zagranicznej opinii publicznej. Wiadomości napływające z Warszawy odczytywano nie tylko w ich lokalnym kontekście. Miały znacznie szerszy wymiar. Były symptomem dramatycznego stanu, w jakim znalazły się w tym czasie wszystkie kraje i społeczeństwa obozu komunistycznego. Wskazywały zarazem na możliwość przeprowadzenia w państwach uzależnionych od ZSRR zasadniczych reform ustrojowych uzgodnionych w drodze pokojowej, bez odwoływania się do przemocy. 

     

    Dla zagranicznych polityków i środowisk opiniotwórczych specyficznym źródłem wiedzy o „okrągłym stole” i dialogu toczonym przez władze PRL z demokratyczną opozycją były w 1989 roku polskie placówki dyplomatyczne. Ich personel został postawiony przed niełatwym zadaniem. Polscy dyplomaci, mianowani na swe placówki zgodnie z zasadami partyjnej nomenklatury, pełnili wobec swych rozmówców rolę informatorów o ludziach i procesach społeczno-gospodarczych, które wymykały się dotychczasowym sądom i ocenom. Kształtowali opinię o Polsce, której oblicze wiosną 1989 roku zaczęło zdecydowanie odbiegać od tradycyjnej postaci ukształtowanej przez ponad pięćdziesiąt powojennych lat. Jest rzeczą fascynującą śledzenie ich misji przypadającej w momencie tak przełomowym, jak zakończenie działania ostatniego komunistycznego rządu i ministra spraw zagranicznych, a następnie powołanie nowej Rady Ministrów z szefem resortu reprezentującym zupełnie odmienne wartości ideowe i polityczne. To także zapis ostatniej odsłony dyplomacji PRL.

     

    Aby przejść do depesz kliknij przyciski poniżej.

     

    Kolonia

    Londyn

    Paryż

    Rzym

     

    Indeks osób występujących w depeszach w pliku PDF.

     

    Wstęp Marka Jędrysa - autora wyboru dokumentów.

     

    Prezentowane opracowanie obejmuje zbiór 253 dokumentów przechowywanych w Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Ich przeważająca część to szyfrogramy przygotowane i wysłane przez ambasady PRL w Kolonii, Londynie Paryżu i Rzymie do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie w 1989 roku. Do zbioru włączono również fragmenty raportów politycznych ambasad w Kolonii i Londynie za rok 1989 oraz zapis rozmowy ze spotkania Wojciecha Jaruzelskiego z Margaret Thatcher w dniu 10 czerwca 1989 r. w Chequers. Wszystkie znajdujące się w zbiorze dokumenty odnoszą się do problematyki „okrągłego stołu” i jego następstw, a także do wydarzeń bezpośrednio poprzedzających i torujących drogę do zwołania „okrągłego stołu”. 

     

    Dokumenty zostały odtajnione na podstawie art. 2 p. 1 i art. 86 ust.3 Ustawy o ochronie informacji niejawnych z 8 lutego 1999 roku („Dziennik Ustaw”, 1999 nr 11, poz.95).

     

    Po opublikowaniu w 2008 roku przez Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk korespondencji ambasady PRL w Waszyngtonie z centralą MSZ w Warszawie odnoszącej się do problematyki „okrągłego stołu” (Ku wielkiej zmianie. Korespondencja między Ambasadą PRL w Waszyngtonie a Ministerstwem Spraw Zagranicznych, styczeń-październik 1989, Warszawa 2008) prezentowane obecnie materiały ilustrują, jak ówczesna polska dyplomacja analizowała i relacjonowała stanowisko wiodących państw Europy Zachodniej wobec zmian zachodzących w Polsce w 1989 roku.

     

    Naturalnym dopełnieniem tego cyklu publikacji byłoby zaprezentowanie korespondencji dyplomatycznej ambasady PRL w Moskwie z tego okresu. Przechowywany w Archiwum MSZ zbiór szyfrogramów przygotowanych i nadesłanych przez ambasadę PRL w Moskwie w 1989 roku nie zawiera jednak praktycznie żadnych informacji odnoszących się do stanowiska ZSRR wobec toczącego się procesu fundamentalnych zmian ustrojowych w Polsce. Nasuwa się w tym kontekście przypuszczenie, iż ambasada PRL w Moskwie informowała na ten temat kierownictwo PRL innymi niż MSZ-owski kanałami informacji.

     

    Prezentowane szyfrogramy w swej przeważającej części relacjonują rozmowy ambasadora lub innych dyplomatów placówek z przedstawicielami administracji rządowej krajów urzędowania, politykami zarówno partii rządzących, jak i ugrupowań opozycyjnych, członkami parlamentu i innymi osobistościami na temat rozwoju sytuacji w Polsce, procesu zmian i reform, a w szczególności przygotowań, przebiegu i ustaleń „okrągłego stołu”, a także jego następstw.

     

    Placówki informują o reakcjach opinii publicznej i mediów państw zachodnioeuropejskich na dynamicznie zmieniającą się sytuację w Polsce. Szyfrogramy zawierają również oceny własne placówek dotyczące stanowiska krajów urzędowania wobec rozwoju sytuacji w Polsce, jak również analizę podejścia rządów tych krajów do polskich oczekiwań w kwestiach finansowych i gospodarczych.

     

    Z prezentowanej korespondencji wynika, że właśnie ta ostatnia kwestia, tzn. polskie postulaty i oczekiwania finansowo-gospodarcze wobec wiodących państw Europy Zachodniej stanowiła absolutny priorytet w aktywności ówczesnej polskiej dyplomacji. Odmowa udzielania nowych kredytów niezbędnych dla powstrzymania w Polsce rysującej się coraz wyraźniej u schyłku lat 80. zapaści gospodarczej, z wszystkimi jej konsekwencjami dla obozu władzy, okazała się być ważnym i skutecznym instrumentem nacisku Zachodu na ówczesne polskie kierownictwo. Cząstkowe ustępstwa ze strony władzy komunistycznej wymuszone przez Zachód, m.in. częściowa amnestia, zgoda Warszawy na taki model wizyt osobistości zachodnich w Polsce, który akceptował ich kontakty i spotkania z „Solidarnością”, nie przyniosły oczekiwanej zmiany stanowiska państw zachodnich w sprawach kredytów. Blokada była konsekwentnie podtrzymywana. Towarzyszyło jej domaganie się m.in. wywiązywania się Warszawy z zaciągniętych wcześniej zobowiązań finansowych, zarówno dwustronnych, jak i wobec Klubu Paryskiego. Oczekiwano również spełnienia  warunków czysto politycznych, a w tym pozytywnego rozstrzygnięcia sytuacji „Solidarności”.

     

    Można przyjąć, że Zachód obserwując narastającą dynamikę rozwoju sytuacji w Polsce 1989 roku wyczekiwał osiągnięcia w niej swoistego „point of no return”, który gwarantując nieodwracalność podążania Polski w kierunku pluralizmu i demokracji uzasadniałby podjęcia decyzji wspierających i stabilizujących polską gospodarkę.

     

    Pierwsze sygnały dokonujących się przewartościowań w podejściu elit rządzących państw Europy Zachodniej wobec Polski pojawiają się po X Plenum Komitetu Centralnego PZPR. Ze zmianą podejścia wiodących państw Europy Zachodniej mamy jednak do czynienia  dopiero po zakończeniu obrad „okrągłego stołu”. Do przełomu dochodzi natomiast po czerwcowych wyborach i desygnowaniu T. Mazowieckiego na premiera.

     

    Na przestrzeni 1989 roku - taki obraz wyłania się z korespondencji szyfrowej ambasad PRL w Bonn, Londynie, Paryżu i Rzymie - postrzeganie Polski w Europie Zachodniej zmieniało się szybko i zasadniczo. Warszawa w krótkim czasie uzyskuje status kraju, który realizuje z powodzeniem najdalej idący eksperyment ustrojowy w regionie. Rośnie jednocześnie w stolicach zachodnioeuropejskich świadomość, iż znaczenie procesów dokonujących się nad Wisłą wykracza poza samą Polskę, i że mieć one będą wpływ na rozwój sytuacji w innych państwach regionu, a w tym również - być może - na ZSRR.

     

    Miarą swoistego „przesuwania się” Polski na skali zainteresowania państw Europy Zachodniej może być rozmowa M. Rakowskiego z F. Mitterandem w Paryżu w połowie lutego 1989 roku, w której francuski gospodarz stawia tezę, iż bez powodzenia reform w Polsce nie jest możliwy sukces pierestrojki w ZSRR (vide szyfrogram ambasady PRL w Paryżu nr 2458 z 15 lutego 1989 r.).

     

    Zmiany w podejściu do Polski skutkują zapowiedzią intensywnego rozwoju stosunków dwustronnych. Podejmowane są ustalenia dotyczące wymiany wizyt na wysokim i najwyższym szczeblu. Planowane jest zawarcie licznych umów otwierających możliwości współpracy we wszystkich praktycznie dziedzinach.

     

    Zmienia się korzystnie obraz Polski w zachodnioeuropejskich mediach i szerzej w tamtejszej opinii publicznej. Tworzy to całkowicie nową sytuację i sprzyjająca atmosferę dla podejmowania decyzji w kwestii pomocy i finansowego wsparcia polskich przemian.

     

    Wymierną - choć przyjętą w Polsce jako niewystarczającą i nieadekwatną w stosunku do potrzeb - reakcją świata zachodniego na proces dokonujących się w Polsce i regionie fundamentalnych zmian i przeobrażeń ustrojowych były decyzje „szczytu”  siedmiu najbardziej rozwiniętych państw świata obradującego w Paryżu w połowie lipca 1989 roku. Przewidywały one m.in. udzielenie natychmiastowej pomocy żywnościowej oraz objęcie Polski i Węgier programem długofalowej pomocy gospodarczej i finansowej.

     

    Pojawiają się również pierwsze wypowiedzi liczących się polityków zachodnioeuropejskich o potrzebie – wobec przemian zachodzących w naszym kraju – stworzenia Polsce perspektywy integracji z Europą Zachodnią i jej strukturami (vide szyfrogram nr 0-267/III z 6 lipca 1989 roku relacjonujący rozmowę ambasadora R. Fijałkowskiego z V. Giscard d’Estaing). Nawet jeśli była to w tym czasie wypowiedź odosobniona i pochodząca od bardzo wpływowego wprawdzie, ale opozycyjnego polityka francuskiego, uznać ją należy za znamienny sygnał zmieniającego się stosunku elit politycznych Europy Zachodniej do Polski.

                                                                                                                                        (Marek Jędrys)

     

    Minister spraw zagranicznych Tadeusz Olechowski rozmawia z sekretarzem generalnym ONZ Javier Perez de Cuellar, Warszawa, 26 kwietnia 1989 r. (PAP/Henryk Rosiak).
    Minister spraw zagranicznych Tadeusz Olechowski rozmawia z sekretarzem generalnym ONZ Javier Perez de Cuellar, Warszawa, 26 kwietnia 1989 r. (PAP/Henryk Rosiak).
    Tadeusz Olechowski, minister spraw zagranicznych 17 czerwca 1988-12 września 1989
    Tadeusz Olechowski, minister spraw zagranicznych 17 czerwca 1988-12 września 1989
    Krzysztof Skubiszewski, minister spraw zagranicznych 12 września 1989-25 października 1993
    Krzysztof Skubiszewski, minister spraw zagranicznych 12 września 1989-25 października 1993
    Spotkanie prezydenta RP Lecha Wałęsy i prezydenta Stanów Zjednoczonych Billa Clintona. Minister spraw Zagranicznych Krzysztof Skubiszewski siedzi 4 od lewej, Waszyngton, 21 kwietnia 1993 r. (PAP/Maciej Belina Brzozowski).
    Spotkanie prezydenta RP Lecha Wałęsy i prezydenta Stanów Zjednoczonych Billa Clintona. Minister spraw Zagranicznych Krzysztof Skubiszewski siedzi 4 od lewej, Waszyngton, 21 kwietnia 1993 r. (PAP/Maciej Belina Brzozowski).
    Okładka publikacji: Ku zwycięstwu "Solidarności. Korespondencja Ambasady USA w Warszawie z Departamentem Stanu styczeń-wrzesień 1989, Warszawa, 2006
    Okładka publikacji: Ku zwycięstwu "Solidarności. Korespondencja Ambasady USA w Warszawie z Departamentem Stanu styczeń-wrzesień 1989, Warszawa, 2006
    Okładka publikacji: Ku wielkiej zmianie. Korespondencja między Ambasadą PRL w Waszyngtonie a Ministerstwem Spraw Zagranicznych, styczeń-październik 1989, Warszawa 2008
    Okładka publikacji: Ku wielkiej zmianie. Korespondencja między Ambasadą PRL w Waszyngtonie a Ministerstwem Spraw Zagranicznych, styczeń-październik 1989, Warszawa 2008