Zarządzanie kryzysowe w Unii Europejskiej

Unia Europejska jest aktywna we wszystkich fazach zarządzania kryzysowego, tj: zapobiegania, przygotowania, reagowania i odbudowy po sytuacji kryzysowej. Należy zaznaczyć, że UE nie zastępuje państw, lecz uzupełnia ich wysiłki w tym obszarze.

Działalność UE w zakresie zarządzania kryzysowego jest realizowana w ramach różnych instrumentów oraz przy wykorzystaniu licznych narzędzi. Wśród najważniejszych można wymienić:

• Działalność Dyrekcji Generalnej ds. ochrony ludności i pomocy humanitarnej (DG ECHO).
• Mechanizm ochrony ludności UE – funkcjonujący od 2001 r. Celem Mechanizmu jest dostarczenie, na prośbę państwa dotkniętego, wsparcia w przypadku wystąpienia poważnej sytuacji kryzysowej (naturalnej lub spowodowanej przez człowieka). Może on być uruchomiony na terenie UE, jak i poza nią. W ramach Mechanizmu zostało utworzone Centrum Monitoringu i Informacji, które pracuje całą dobę i koordynuje udzielanie pomocy. Oprócz realizacji zadań z zakresu reagowania, w ramach Mechanizmu rozwijany jest system wymiany ekspertów oraz system szkoleniowy, których celem jest podniesienie skuteczność reakcji UE na sytuacje kryzysowe.
• Instrument finansowy ochrony ludności – funkcjonujący od 2007 r. W ramach instrumentu możliwe jest sfinansowanie projektów mających na celu usprawnienie działań ratowniczych realizowanych w ramach ww. Mechanizmu ochrony ludności oraz podniesienie przygotowania na ew. sytuacje nadzwyczajne.
• Instrument Stabilności - instrument finansowy funkcjonujący od 2007 r. Celem IS jest zapewnienie szybkiej reakcji na kryzys i podjęcie kroków w celu stabilizacji na miejscu kryzysu, podczas gdy pomoc długoterminowa jest jeszcze w fazie planowania. W ramach IS finansowane jest szeroki zakres projektów, m.in. wsparcie w zakresie mediacji, budowania zaufania, tymczasowej administracji, wzmocnienia rządów prawa, przejściowego wymiaru sprawiedliwości, budowy zdolności państw.
• Operacje zarządzania kryzysowego realizowane w ramach Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony (WPBiO). W ramach WPBiO prowadzone są operacje wojskowe i cywilne. Należy zauważyć, że liczba operacji zarządzania kryzysowego UE stale rośnie. Mapa działań obejmuje Bałkany, Kaukaz, region Morza Śródziemnego i Bliski Wschód, ale także tak odległe obszary jak Afryka czy Azja. UE prowadzi operacje autonomicznie lub we współpracy z innymi organizacjami. Zakres operacji, które UE może realizować został określony bardzo szeroko. Traktat Lizboński z 2009 r. rozszerzył katalog możliwych misji o działania rozbrojeniowe, misje doradztwa wojskowego i wsparcia, misje zapobiegania konfliktom i misje zbrojne służące stabilizacji sytuacji po konfliktach. Określono w nim także, że operacje UE mogą służyć walce z terroryzmem oraz wspieraniu państw trzecich w zwalczaniu terroryzmu na ich terytoriach. Głównym ciałem politycznym podejmującym decyzje w zakresie zarządzania kryzysowego w zakresie WPBiO jest Rada ds. zagranicznych (FAC). Wspierają ją następujące grupy i komitety: Komitet Polityczny i Bezpieczeństwa (Political and Security Committee – PSC), Komitet Wojskowy (Military Committee - MC), Grupa Polityczno-Wojskowa (Politico-Military Group – PMG), Komitet ds. Cywilnych Aspektów Zarządzania Kryzysowego (Civilian Aspects of Crisis Management – CIVCOM).

Więcej informacji na temat problematyki ochrony ludności UE można znaleźć pod adresami: http://msw.gov.pl/portal/pl/559/7096/Ochrona_ludnosci_w_UE.html 
http://www.ock.gov.pl/portal/ock/16/405/Ochrona_ludnosci_w_Unii_Europejskiej.html
http://www.straz.gov.pl/page/index.php?str=3260

Zarządzanie kryzysowe w NATO

Rola NATO w zarządzaniu kryzysowym wykracza poza operacje wojskowe. Poza priorytetowym zadaniem Sojuszu jakim jest kolektywna obrona, NATO angażuje się w obronę przed terroryzmem, zapobieganie kryzysom oraz operacje reagowania kryzysowego. Reaguje na różnego rodzaju kryzysy: polityczne, wojskowe, humanitarne, katastrofy naturalne. Proces zarządzania kryzysowego NATO obejmuje następujące fazy: ostrzeganie i alarmowanie, ocena sytuacji, przyjęcie opcji reagowania, planowanie i realizacja oraz powrotu do sytuacji wyjściowej.

Można wyróżnić następujące rodzaje operacji realizowane przez Sojusz: akcje ratownicze i humanitarne, działania z zakresu budowania, wymuszania i utrzymania pokoju. NATO prowadzi operacje autonomicznie (na Bałkanach, na Morzu Śródziemnym, w Afganistanie, u wybrzeży Somalii, zakończona operacja w Libii) lub wspiera inne organizacje międzynarodowe (np. Unię Afrykańską w Sudanie oraz w Somalii). Współpracuje z innymi organizacjami międzynarodowymi oraz m.in. z krajami partnerskimi Sojuszu, państwami Dialogu Śródziemnomorskiego, Inicjatywy Stambulskiej, a także z organizacjami pozarządowymi.

W ramach Sojuszu wdrażane są następujące systemy, celem usprawnienia procesu zarządzania w czasie kryzysu: System Reagowania Kryzysowego (NATO Crisis Response System - NCRS), System Ostrzegania i Alarmowania (NATO Intelligence and Warning System  - NIWS), System Planowania Operacyjnego (NATO’s Operational Planning System) i System uzgodnień z zakresu zarządzania kryzysowego w ramach planowania cywilnego (NATO Civil Emergency Planning Crisis Management Arrangements - CEP CMA).

Znaczące miejsce w polityce Sojuszu zajmuje cywilne planowanie kryzysowe (Civil Emergency Planning - CEP). Celem jego jest wspieranie operacji prowadzonych przez Sojusz oraz władz narodowych w przypadku kryzysu, a także w przypadku ataków z bronią biologiczną, chemiczną i nuklearną Znaczenie CEP wzrosło po atakach terrorystycznych z 11 września 2001 r. i wiąże się z zagwarantowaniem bezpieczeństwa ludności cywilnej. Mimo tego, że przygotowanie na wypadek zagrożeń leży w kompetencji poszczególnych państw członkowskich, to na poziomie NATO wysiłek skupiony jest na harmonizacji wybranych procedur i zdolności. Organem zarządzającym CEP jest Komitet ds. Planowania Cywilnego (CEPC).

W ramach CEP, w 1998 r., zostało utworzone Euroatlantyckie Centrum Reagowania Kryzysowego (Euro-Atlantic Disaster Coordination Centre – EADRCC), które pracuje w systemie 24/7. EADRCC odbiera prośby o pomoc państw dotkniętych poważnymi katastrofami i koordynuje udzielanie pomocy przez państwa członkowskie i partnerskie Sojuszu. Ponadto, współpracuje z centrami reagowania kryzysowego innych organizacji.

Ćwiczenia zarządzania kryzysowego w NATO i UE

Ćwiczenia z zakresu zarządzania kryzysowego są prowadzone zarówno przez NATO jak i przez UE. Organizacje przeprowadzają ćwiczenia aplikacyjnie tj. bez realnego angażowania sił i środków państw w terenie (natowskie CMX i unijne CME) oraz ćwiczenia polowe wymagające realnego wydzielenia zasobów. Obie organizacje wspierają także przeprowadzanie międzynarodowych ćwiczeń z zakresu zarządzania kryzysowego przez poszczególne państwa członkowskie.

CMX są corocznym przedsięwzięciem NATO. Scenariusz dotyczy mechanizmu uruchomienia zasady kolektywnej obrony wobec agresji w stosunku do jednego z sojuszników (odniesienie do art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego) lub udziału jednostek NATO w działaniach stabilizacyjnych w ramach mandatu ONZ (operacje nie dotyczące art. 5 TW). Uczestniczą w nim najwyższe władze Sojuszu i przedstawiciele państw członkowskich. Organizatorem ćwiczenia jest Sekretarz Generalny NATO. Podczas ćwiczenia doskonalone są procedury podejmowania decyzji w sytuacji narastania zagrożenia i konieczności przeprowadzania operacji reagowania kryzysowego. Stanowią one także okazję do zacieśnienia współpracy z krajami partnerskimi NATO, które często zapraszane są do uczestnictwa w CMX.

CME prowadzone są przez UE od 2002 r., jednak w odróżnień od CMX nie jest to przedsięwzięcie coroczne (przerwa w latach 2005-2007 r.). Celem ćwiczeń unijnych jest zazwyczaj sprawdzenie struktur, procedur i mechanizmów zarządzania kryzysowego UE, współpracy cywilno-wojskowej oraz interakcji między instytucjami UE a państwami członkowskimi. W ćwiczeniach uczestniczy personel cywilny i wojskowy w stolicach państw członkowskich UE, przedstawiciele instytucji unijnych w Brukseli: Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych, Rady UE, Komisji Europejskiej. Udział innych organizacji międzynarodowych obejmuje zazwyczaj obserwowanie ćwiczeń.