Partnerstwo Wschodnie

Partnerstwo Wschodnie (PW) to pierwsza całościowa inicjatywa wprowadzona do systemu stosunków zewnętrznych Unii Europejskiej, skierowana do Armenii, Azerbejdżanu, Białorusi, Gruzji, Mołdawii oraz Ukrainy. Projekt Partnerstwa został opracowany w 2008 roku wspólnie przez Polskę i Szwecję. W marcu 2009 roku Rada Europejska wyraziła jednogłośne poparcie dla tej inicjatywy, która stała się tym samym częścią europejskiej polityki sąsiedztwa.

Partnerstwo Wschodnie ma za zadanie przyczynić się do zbliżenia i integracji państw Europy Wschodniej i państw Kaukazu Południowego z Unią Europejską. PW wprowadza nową jakość w relacjach pomiędzy UE a państwami nim objętymi poprzez postępującą i stopniową integrację tych państw i ich społeczeństw z Unią Europejską.

Pierwszy szczyt Partnerstwa Wschodniego, który odbył się 7 maja 2009 roku w Pradze, oficjalnie uruchomił inicjatywę i przyjął Wspólną Deklarację („praską”), tym samym wieńcząc sukcesem wysiłki na rzecz ustanowienia tej inicjatywy jako integralnego elementu polityki Unii Europejskiej.

Wypełnienie założeń PW ma doprowadzić do rzeczywistego zbliżenia krajów partnerskich z UE, a w przyszłości może ułatwić pełną integrację. Partnerstwo Wschodnie działa na zasadach współwłasności, zróżnicowania i warunkowości. W oparciu o unijne wartości, standardy i normy jest rozwijana współpraca w takich dziedzinach jak: prawa człowieka, gospodarka rynkowa, zrównoważony rozwój, dobre zarządzanie, bezpieczeństwo energetyczne i wiele innych. Partnerstwo Wschodnie prowadzi również do rozwoju i umacniania kontaktów międzyludzkich, pogłębiania współpracy naukowej oraz kulturalnej.

Do głównych celów Partnerstwa Wschodniego należą: doprowadzenie do ustanowienia politycznego stowarzyszenia, stworzenie pogłębionych i kompleksowych stref wolnego handlu państw partnerskich z UE, postępująca liberalizacja reżimu wizowego, prowadząca do ustanowienia reżimu bezwizowego.

II Szczyt Partnerstwa Wschodniego odbył się w Warszawie w dniach 29-30 września 2011 roku. W Szczycie uczestniczyli szefowie państw i rządów z 27 państw członkowskich UE oraz 5 państw partnerskich, a także najwyżsi przedstawiciele instytucji europejskich - Przewodniczący Rady Europejskiej Herman Van Rompuy, Przewodniczący Parlamentu Europejskiego Jerzy Buzek, Przewodniczący Komisji Europejskiej Jose Manuel Barroso, Szefowa Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych Catherine Ashton. Gospodarzem spotkania był Premier D. Tusk, a obradom Szczytu przewodniczył Przewodniczący H. van Rompuy. Z udziału w Szczycie zrezygnowała Białoruś.

W trakcie Szczytu przyjęta została Wspólna Deklaracja („warszawska”), która stanowi silny polityczny sygnał w sprawie pogłębienia integracji oraz dalszego praktycznego zaangażowania Unii Europejskiej i wschodnich partnerów we wspólne działania. W jej tekście znalazły się konkretne zapisy potwierdzające wolę aktywnej współpracy w tym m.in. podkreślenie faktu oparcia Partnerstwa na wspólnych wartościach i uznanie europejskich aspiracji krajów partnerskich; zapowiedź gotowości pełnej integracji państw partnerskich z wewnętrznym rynkiem UE i w przyszłości stworzenia wspólnego obszaru gospodarczego UE-PW; potwierdzenie dążenia do ustanowienia reżimu bezwizowego a także pogłębienia współpracy sektorowej. W Deklaracji warszawskiej zawarto również zapowiedź otwarcia programów UE dla obywateli państw partnerskich (w tym programu Erasmus dla studentów) oraz wskazanie 2011 r. jako możliwego terminu zakończenia negocjacji umowy stowarzyszeniowej z Ukrainą i rozpoczęcia negocjacji dot. utworzenia głębokiej i kompleksowej strefy wolnego handlu (DCFTA) z Gruzją i Mołdawią. Uczestnicy Szczytu wyrazili uznanie dla roli społeczeństwa obywatelskiego i wskazali na możliwość powołania nowych instrumentów: Europejskiej Fundacji na rzecz Demokracji (European Endowment for Democracy) oraz Instrumentu Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (Civil Society Facility), których utworzenie Polska silnie popiera. Szczyt odnotował również utworzenie w Warszawie Akademii Administracji Publicznej PW - wieloletniego programu szkoleń skierowanych do urzędników z państw PW.

Na współpracę UE z Europą Wschodnią w latach 2010-2013 alokowano środki w wysokości 1,9 mld euro z Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa i Partnerstwa (ENPI). Suma ta obejmuje zarówno środki dedykowane stricte wdrażaniu Partnerstwa Wschodniego, jego programów i inicjatyw, jak i koperty dwustronne dla poszczególnych państw partnerskich z zaznaczeniem, że również one będą wykorzystywane do realizacji celów PW. Co do zasady, środki finansowe z ENPI służą trzem podstawowym celom: wspieraniu transformacji ustrojowej państw sąsiadujących w kierunku demokratycznych rządów prawa (w tym promocja praw człowieka), wspieraniu w państwach sąsiadujących budowy gospodarek rynkowych oraz promowaniu zrównoważonego rozwoju.

Partnerstwo Wschodnie realizowane jest w dwóch wymiarach – współpracy wielostronnej oraz dwustronnej:

Współpraca wielostronna rozwija się w ramach stałych struktur, którymi są tzw. platformy tematyczne (ds. demokracji, dobrego zarządzania i stabilności; ds. integracji gospodarczej i konwergencji z politykami UE; ds. bezpieczeństwa energetycznego oraz ds. kontaktów międzyludzkich). Dodatkowo, w ramach działań wielostronnych, pod egidą PW uruchomione zostały następujące inicjatywy flagowe: Program Zintegrowanego Zarządzania Granicami – z pulą środków w wysokości 45 mln euro, Inicjatywa wsparcia małej i średniej przedsiębiorczości, na realizację której alokowano 57 mln euro na lata 2010-2013, Inicjatywa dot. ochrony cywilnej i zapobiegania katastrofom z 6 mln euro budżetu. Podjęta została także inicjatywa dot. programu wymiany informacji dot. ochrony środowiska Environmental Governance (3 mln euro) oraz inicjatywa dot. regionalnych rynków energetycznych i efektywności energetycznej. Całościowy budżet ww. inicjatyw na lata 2010-2013 przekroczy 150 mln euro.

Powołując się na zobowiązania praskiego szczytu założycielskiego PW, Europejski Bank Inwestycyjny stworzył instrumenty finansowania projektów w ramach PW: Eastern Partners Facility (1,5 mld euro), przeznaczony na inwestycje w krajach partnerskich PW i uzupełniający dotychczasowy mandat zewnętrzny EBI na inwestycje w regionie Europy Wschodniej (3,7 mld euro) oraz Fundusz Powierniczy Wsparcia Technicznego na rzecz Partnerstwa Wschodniego (Eastern Partnership Technical Assistance Trust Fund). Rząd Polski postanowił dokonać wpłaty w wysokości 1 mln euro na rzecz ww. Funduszu.

Partnerstwo Wschodnie jest otwarte na udział różnego rodzaju podmiotów. Poza instytucjami rządowymi podkreśla możliwość udziału parlamentów, organizacji międzynarodowych, władz samorządowych, instytucji finansowych oraz podmiotów ze sfery społeczeństwa obywatelskiego i sektora prywatnego. Państwa trzecie będą mogły uczestniczyć na zasadzie case-by-case w konkretnych działaniach, projektach oraz spotkaniach platform tematycznych, o ile ich udział będzie przyczyniał się do osiągnięcia celów Partnerstwa.

Szereg organizacji międzynarodowych skorzystało z tej formy zaproszenia do współpracy. Rada Europy podjęła działania na rzecz udziału w programach PW zwalczających korupcję oraz w działaniach na rzecz usprawnienia systemów sądownictwa. OBWE planuje podjęcie współpracy w ramach podnoszenia standardów ochrony praw człowieka. EBOR i OECD są zaangażowane w program wspierania małej i średniej przedsiębiorczości we wschodnich krajach partnerskich.

Duże zainteresowanie PW wykazały organizacje pozarządowe z UE i krajów partnerskich. W grudniu 2009 r. w Brukseli odbyło się pierwsze posiedzenie Forum Społeczeństwa Obywatelskiego PW. Wzięło w nim udział około 200 organizacji pozarządowych. Celem inicjatywy jest wspieranie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w krajach Partnerstwa Wschodniego, wzmacnianie pozycji organizacji pozarządowych w dialogu z organami władzy publicznej, a także intensyfikacja współpracy pomiędzy organizacjami społeczeństwa obywatelskiego państw partnerskich i Unii Europejskiej. Pod koniec listopada 2011 roku w Poznaniu odbędzie się już trzecie (po Berlinie i Brukseli) spotkanie Forum.

Uruchomiony został parlamentarny wymiar Partnerstwa Wschodniego – w maju 2011 ukonstytuowało sie Zgromadzenie Parlamentarne Euronest jako międzyparlamentarne forum wspierające tworzenie warunków niezbędnych dla przyspieszenia politycznego stowarzyszenia i dalszej integracji gospodarczej między Unią Europejską i państwami partnerskimi. W skład Zgromadzenia wchodzi 60 deputowanych do Parlamentu Europejskiego oraz po 10 członków parlamentu z każdego państwa partnerskiego, którzy spotykają sie raz do roku na sesji plenarnej oraz pracują w czterech stałych komitetach. Zasadniczym celem ZP Euronest jest wzmacnianie istniejących relacji pomiędzy Unią Europejską a jej wschodnioeuropejskimi partnerami oraz relacji pomiędzy tymi państwami.

Inicjatywa Partnerstwa została przychylnie odebrana także przez przedstawicieli samorządów lokalnych. W celu jak najpełniejszego wykorzystania możliwości, jakie daje Partnerstwo Wschodnie, Komitet Regionów powołał we wrześniu 2011 roku stałą platformę współpracy pomiędzy samorządami Unii Europejskiej a władzami regionalnymi i lokalnymi krajów partnerskich w postaci Konferencji Władz Lokalnych i Regionalnych Partnerstwa Wschodniego. Celem Konferencji będzie wspieranie kontaktów władz regionalnych, prowadzenie dialogu nt. reform decentralizacji zarządzania oraz ułatwianie współpracy transgranicznej i regionalnej państw zaangażowanych w Partnerstwo Wschodnia.

Partnerstwo Wschodnie otwiera możliwości pełniejszej współpracy kręgów gospodarczych z państw członkowskich i krajów partnerskich. Płaszczyzną dla wymiany doświadczeń, nawiązania kontaktów biznesowych oraz do dyskusji na temat możliwości inwestycyjnych i wspólnych projektów przedsiębiorców i rządów stanowić ma Forum Biznesu Partnerstwa Wschodniego, zainaugurowane we wrześniu 2011 roku w Sopocie.

We wrześniu 2010 roku utworzona została Grupa Informacyjno-Koordynacyjna, która w założeniu ma gromadzić państwa pozaunijne oraz instytucje finansowe zainteresowane realizacją celów Partnerstwa Wschodniego, wymianą informacji o podejmowanych działaniach i ew. włączaniem się w realizację programów wielostronnych. W spotkaniach Grupy uczestniczą przedstawiciele Kanady, Japonii, Norwegii, Rosji (jako obserwator), Szwajcarii, Turcji i USA oraz EBI, EBOiR, Bank Światowy, OECD i Eurochambers (Stowarzyszenie Europejskich Izb Handlowych i Przemysłowych).

W wymiarze dwustronnym PW, obejmującym relacje Unii Europejskiej z poszczególnymi krajami partnerskimi, prowadzone są działania zmierzające do zawarcia umów stowarzyszeniowych i ustanowienia pogłębionych i kompleksowych stref wolnego handlu. Obecnie już wszystkie kraje partnerskie, z wyjątkiem Białorusi, znajdują się na różnych etapach negocjowania umów stowarzyszeniowych. Negocjacje umowy stowarzyszeniowej z Ukrainą weszły w finalną fazę (trwają negocjacje postanowień umowy o pogłębionej i kompleksowej strefie wolnego handlu, ich zakończenie powinno nastąpić jeszcze w roku 2011) wkrótce też powinny rozpocząć się negocjacje części handlowych umów stowarzyszeniowych z Mołdawią i Gruzją.

W ramach Partnerstwa podejmowane są także kroki mające na celu stopniową liberalizację reżimu wizowego, aż do wprowadzenia ruchu bezwizowego. Najbardziej zaawansowane w tym procesie są Ukraina i Mołdawia, którym UE przyznała juz Plany Działania w zakresie liberalizacji wizowej. W marcu 2011 weszły w życie umowy o ułatwieniach wizowych i o readmisji z Gruzją, natomiast we wrześniu 2011 Komisja Europejska zaproponowała rozpoczęcie negocjacji w sprawie umów o ułatwieniach wizowych i readmisji z Armenią i Azerbejdżanem.

Praktyczne wsparcie dla państw partnerskich stanowią Kompleksowe Programy Rozwoju Instytucjonalnego (CIB). Mają one na celu wzmocnienie instytucji 5 krajów partnerskich: Armenii, Azerbejdżanu, Gruzji, Mołdawii i Ukrainy, istotnych z punktu widzenia efektywnej implementacji umów stowarzyszeniowych i umów o wolnym handlu. Na programy te przeznaczono 173 mln euro (do roku 2013), a chęć włączenia się do pomocy w ich wdrażaniu zadeklarowały niektóre państwa członkowskie UE, w tym Polska. Po uzgodnieniu przez Komisję Europejską i poszczególne kraje partnerskie tzw. dokumentów ramowych, wyznaczających ogólne zasady współpracy, obecnie państwa partnerskie są na etapie opracowywania Planów Reform Instytucjonalnych (Institutional Reform Plans - IRP) – szczegółowych wykazów instytucji, które zostaną zreformowane, oraz metod i środków, przy pomocy których zostaną przeprowadzone reformy.

Komisja Europejska podjęła już, w uzgodnieniu z 5 państwami partnerskimi, pierwsze działania zmierzające do rozpoczęcia wdrażania Pilotażowych Programów Rozwoju Regionalnego (PRDP, budżet: 75 mln euro na lata 2012-13). Programy te, przygotowywane na bazie doświadczeń polityki spójności UE, będą miały na celu wyrównywanie różnic pomiędzy poszczególnymi regionami przy uwzględnieniu potrzeb oraz specyfiki terytorialnej każdego z państw PW.

Partnerstwo Wschodnie jest jednym z priorytetów polskiego przewodnictwa w Radzie Unii Europejskiej. Szczyt Warszawski był jednym z najważniejszych wydarzeń polskiej prezydencji, która konsekwentnie dąży do wzmacniania wschodniego wymiaru polityki sąsiedztwa, m.in. poprzez pogłębianie współpracy sektorowej i włączanie państw PW do współpracy w ramach programów i agencji unijnych. Na drugą połowę 2011 roku przypada szereg spotkań i konferencji ministerialnych, wyższych urzędników i ekspertów z zakresu: edukacji, kultury i nauki; gospodarki; transportu; rolnictwa; współpracy służb celnych i statystycznych oraz wiele innych.