Jan Mostaert (ok. 1475-ok. 1555)
Portret dworzanina (znany także jako Portret Karola VIII – króla Francji)
Olej na desce o wymiarach 42 x 32,5 cm.

Obraz pochodzi z kolekcji dzieł sztuki gromadzonych w Paryżu w 2. połowie XIX w. przez Izabelę z Czartoryskich Działyńską dla tworzonego w tym czasie Muzeum w Gołuchowie. Kolekcję tę pomieścić miał zrekonstruowany przez Działyńską szesnastowieczny zamek, dawna siedziba Leszczyńskich. Obraz, wraz z innymi szesnastowiecznymi portretami, głównie szkół niderlandzkiej i francuskiej zdobił renesansową sypialnię księżnej. Stanowił on parę z portretem damy, pędzla tego samego malarza, uważany przez lata za portret Anny Bretońskiej, żony Karola VIII.

Latem 1939 r. Ludwika Maria z Krasińskich Czartoryska, właścicielka Muzeum zadecydowała o przewiezieniu do Warszawy najcenniejszych dzieł sztuki z kolekcji gołuchowskiej celem zabezpieczenia ich na wypadek wojny. Wśród nich znalazło się osiem piętnastowiecznych i szesnastowiecznych niewielkich obrazów z dwoma portretami Mostaerta  na czele, które umieszczono w apartamencie księżnej w domu przy ul. Kredytowej 12.

Pod koniec listopada 1939 r. Niemcy zajęli obrazy i przewieźli je do gmachu Muzeum Narodowego w  Warszawie. Po upadku Powstania wywieziono je dnia 9 października 1944 r. z na teren Austrii i złożono w zamku Fischorn niedaleko Zell am See. Tam wszystkie obrazy zostały rozkradzione przez samych Niemców lub okolicznych mieszkańców.

Portret dworzanina, poszukiwany przez wiele lat bezskutecznie przez Polskę, wymieniony został w katalogu strat wojennych w dziedzinie malarstwa obcego, wydanym w roku 2000 przez Ministerstwo Kultury. Jak się okazało, w 1948 r. obraz wypłynął w jednej z nowojorskich galerii. Zakupiony został rok później przez panią A. D. Williams i podarowany w 1952 roku do zbiorów Virginia Museum of Fine Arts w Richmond.

Pod koniec lat 90-tych muzeum to rozpoczęło badania proweniencji dzieł sztuki będących w jego zbiorach pod kątem obiektów mogących pochodzić z rabunku wojennego. Ponieważ obraz Mostaerta opublikowany został w internetowej bazie danych na temat polskich strat, wprowadzonej przez Ambasadę RP w Waszyngtonie, Muzeum w Richmond powiadomiło naszą placówkę o fakcie posiadania obrazu. Placówka na podstawie dokumentacji przekazanej z kraju opracowała wniosek rewindykacyjny i prowadziła rozmowy, które zakończyły się zwrotem obrazu.

Zgodnie z wolą spadkobierców Izabeli z Czartoryskich Działyńskiej Portret Karola VIII przekazany został  w depozyt do Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.